Sprawdź, ile lat nauki wymaga Twój tekst

Indeks FOG to miara trudności tekstu, którą Robert Gunning opisał w 1952 roku w książce The technique of clear writing[1]. Po polsku nazywa się go też indeksem mglistości, bo angielskie słowo fog znaczy mgła.

Wynik jest liczbą lat nauki, których czytelnik potrzebuje, żeby swobodnie zrozumieć tekst za pierwszym razem. Indeks stoi na dwóch składnikach: długości zdania i udziale wyrazów długich. Oba są mierzalne bez czytania ze zrozumieniem, więc rachunek wykonuje program, a nie człowiek.

Sąsiednią miarą jest w polszczyźnie indeks Pisarka, opracowany w latach sześćdziesiątych i zbudowany na tych samych dwóch składnikach[2]. Obie miary opisują to samo zjawisko z dwóch stron i obie liczy Jasnopis, aplikacja Uniwersytetu SWPS i Instytutu Podstaw Informatyki PAN[3].

Wynik nie zależy od tematu ani od dziedziny, w której piszesz. Ten sam wzór stosuje się do umowy, wpisu na blogu i instrukcji obsługi, więc dwa zupełnie różne teksty można porównać jedną liczbą.

Wzór Gunninga wygląda tak: indeks równa się 0,4 razy suma średniej długości zdania i procentu wyrazów trudnych[1]. Średnią długość zdania liczysz, dzieląc liczbę wyrazów przez liczbę zdań, a obie te liczby poda Ci licznik słów i znaków.

Weźmy tekst, w którym zdanie ma średnio 30 wyrazów. Wyrazów czterosylabowych i dłuższych jest w nim 13,3 procent. Suma obu liczb wynosi 43,3, a po pomnożeniu przez 0,4 daje indeks 17,3. Tyle wychodzi zdaniu z decyzji o zasiłku rodzinnym, którym zespół Jasnopisu ilustruje teksty urzędowe zbyt trudne dla odbiorcy[2].

Narzędzie wyżej liczy to samo w trakcie pisania. W panelu Indeks FOG pojawia się wynik razem z liczbą lat nauki, poziomem, liczbą wyrazów trudnych, ich udziałem oraz średnią długością zdania. Pod polem tekstowym dostajesz kartę Które wyrazy podnoszą indeks, która wypisuje każdy taki wyraz raz, w kolejności wystąpienia.

Oryginalny wzór Gunninga powstał dla angielszczyzny i za trudne uznaje wyrazy trzysylabowe i dłuższe[1]. Polskie wyrazy mają więcej sylab, więc przy tym samym progu udział wyrazów trudnych rośnie ponad trzykrotnie.

Zmierzyliśmy to na wstępach tych samych 312 narzędzi, napisanych osobno w każdym języku. Przy progu trzech sylab trudny jest mniej więcej co czwarty polski wyraz, a indeks wychodzi 15,7. W angielskim trudny jest mniej więcej co dwunasty wyraz i indeks wynosi 9,1. Przy progu czterech sylab polskie wstępy dostają 8,4, czyli wynik zbliżony do angielskiego, co pokazuje tabela porównania języków.

Polska praktyka przesuwa granicę o jedną sylabę. Zespół, który przeniósł tę miarę do polszczyzny i zbudował na niej Jasnopis, opisuje to wprost: „jako «wyrazy trudne» traktowano czterosylabowe lub dłuższe”[2]. Ten sam próg czterech sylab ma indeks Pisarka, z którego został przejęty.

Ta sama publikacja opisuje drugi wybór, który przy liczeniu trzeba podjąć: sylaby można liczyć w formie podstawowej wyrazu albo w tej, która realnie stoi w tekście. Ten wybór zmienia wynik bardziej, niż się wydaje. Na milionowym podkorpusie Narodowego Korpusu Języka Polskiego oba warianty indeksu FOG zgodziły się ze sobą na poziomie 0,94 i była to najsłabsza zgodność ze wszystkich porównywanych wtedy par wzorów[2]. Nasze narzędzie liczy formę z tekstu, więc wynik da się odtworzyć ręcznie, biorąc wyrazy dokładnie takie, jakie widać na ekranie. Podział pojedynczego wyrazu na sylaby pokaże licznik sylab.

Skala powstała dla amerykańskiej szkoły i po polsku poziom od 7 do 9 lat nauki opisuje się w niej jako gimnazjum[1]. Ten typ szkoły w Polsce już nie istnieje: ostatni rocznik ukończył gimnazjum w roku szkolnym 2018/2019[4].

Same liczby zostają w mocy, bo indeks liczy lata nauki, a nie nazwy szkół. Zmienił się natomiast rozkład tych lat. Szkoła podstawowa trwa dziś osiem lat zamiast sześciu. Liceum ogólnokształcące zajmuje cztery lata, technikum pięć, a szkoła branżowa pierwszego stopnia trzy[4].

Dlatego wynik 8 czytaj jako tekst dla kogoś, kto kończy szkołę podstawową, a nie dla ucznia gimnazjum. To ten sam poziom trudności pod inną nazwą i właśnie tak podaje go prawa kolumna tabeli wyżej.

Oba składniki wchodzą do wzoru z tą samą wagą, więc punkt w jednym waży tyle samo co punkt w drugim. Różnica bierze się z tego, jak daleko przesuwa je jedna poprawka.

Weźmy tekst na sto wyrazów. Każdy wyraz trudny to w nim jeden punkt procentowy, więc wymiana jednego wyrazu na krótszy obniża indeks o 0,4. Jeśli ten sam tekst ma pięć zdań, średnie zdanie liczy 20 wyrazów. Podziel jedno z nich na dwa, a średnia spadnie do 16,7 wyrazu, co obniży indeks o 1,3.

W bardzo krótkim tekście proporcje się odwracają. We fragmencie z tabeli, w którym trzy zdania mają razem dziewięć wyrazów, jeden wyraz trudny to 11,1 procent, więc jego wymiana zdejmuje 4,4 roku nauki. Dlatego kalkulator pokazuje oba składniki osobno: wysoki udział wyrazów trudnych wymaga krótszych wyrazów z karty Które wyrazy podnoszą indeks, a długie zdania wymagają więcej kropek. Zanim wstawisz zamiennik, sprawdź jego długość w liczniku sylab.

Zależy od tego, do kogo piszesz. Tekst dla szerokiego grona odbiorców powinien mieć indeks poniżej 12, a tekst, który ma zrozumieć niemal każdy, poniżej 8[5]. Te granice ustalono dla angielszczyzny, ale przy polskim progu czterech sylab pasują także do polskich tekstów: wstępy naszych narzędzi dostały po polsku 8,4, a po angielsku 9,1.

Pismo urzędowe i regulamin mają odbiorcę jeszcze szerszego, bo dostaje je każdy obywatel. Zdanie z decyzji o zasiłku, które przy naszym pomiarze dało 17,3, wymaga od czytelnika studiów magisterskich, choć adresatem takiego pisma jest rodzic starający się o świadczenie[2].

Tekst specjalistyczny dla wąskiego grona odbiorców może stać wyżej i to jest w porządku, bo jego czytelnik zna terminy z tej dziedziny. Tę stronę zmierzyliśmy tym samym kalkulatorem: jej proza poza tabelami i podpisami dostaje indeks 9,2 przy średniej długości zdania 15,6 wyrazu. Kiedy chcesz zobaczyć drugą miarę czytelności obok FOG-a, przelicz ten sam tekst wskaźnikiem czytelności Flesch, który zamiast sylab liczy ich stosunek do liczby wyrazów.

Wzór patrzy wyłącznie na długość zdania i długość wyrazu, bo tylko te dwie rzeczy da się policzyć bez rozumienia treści. Tekst zbudowany z krótkich zdań i krótkich wyrazów dostanie niski indeks nawet wtedy, gdy przekazuje myśl pokrętnie albo wprowadza czytelnika w błąd.

Widać to w skrajnym przykładzie z tabeli: trzy poprawne, krótkie zdania dostały wynik 36,8, bo prawie każdy wyraz był w nich długi. Sam wynik nie mówi więc, czy tekst jest dobry, tylko ile pracy wymaga jego przeczytanie. Ile ta lektura zajmie minut, policzy kalkulator czasu czytania.

Dlatego indeks traktuje się jako wskazówkę przy redakcji, a decyzję o zmianie zdania podejmuje piszący. Tak samo podchodzą do tego oba polskie ośrodki, które ten temat badają. Zespół Jasnopisu na Uniwersytecie SWPS podaje obok wzoru własną skalę od jednego do siedmiu, opartą na badaniach z udziałem ponad trzech i pół tysiąca osób. Pracownia Prostej Polszczyzny na Uniwersytecie Wrocławskim udostępniła razem z Politechniką Wrocławską drugą aplikację liczącą mglistość polskich tekstów[2].